- 5 października to Światowy Dzień Nauczyciela, obchodzony od 1994 roku na całym świecie.
- W Polsce Dzień Nauczyciela to 14 października, Dzień Edukacji Narodowej. Data 5 października jest znacznie mniej znana.
- Data nawiązuje do Rekomendacji dotyczącej statusu nauczycieli, przyjętej 5 października 1966 roku w Paryżu.
- Rekomendacja definiuje „status” jako uznanie społeczne, warunki pracy i wynagrodzenie.
- Obchody współprowadzą UNESCO, MOP, UNICEF i Education International.
- Polskie związki nauczycielskie (ZNP, sekcje NSZZ „Solidarność”) należą do Education International.
Dwa święta, dziewięć dni różnicy
W Polsce nauczycieli świętuje się 14 października, w Dzień Edukacji Narodowej, wolny od zajęć lekcyjnych. Światowy Dzień Nauczyciela, przypadający 5 października, jest u nas znacznie mniej znany. Według UNESCO to dzień, w którym świat docenia pracę nauczycieli i zastanawia się, jakiego wsparcia potrzebują.
| Światowy Dzień Nauczyciela | Dzień Edukacji Narodowej | |
|---|---|---|
| Data | 5 października | 14 października |
| Obchodzony od | 1994 roku | 1982 roku (wcześniej Dzień Nauczyciela od 1972) |
| Źródło | Rekomendacja MOP/UNESCO z 1966 r. | Rocznica powołania KEN w 1773 r. |
| Zasięg | Międzynarodowy | Polski |
| Kto świętuje | UNESCO z MOP, UNICEF i Education International | Wszyscy pracownicy oświaty (art. 74 Karty Nauczyciela); dzień wolny od zajęć lekcyjnych |
Oba dni dotyczą nauczycieli, ale wyrastają z różnych źródeł: międzynarodowego dokumentu z 1966 roku i polskiej rocznicy z 1773 roku.
Skąd się wzięło 5 października: konferencja w Paryżu, 1966
5 października 1966 roku w Paryżu Specjalna Międzyrządowa Konferencja w sprawie Statusu Nauczycieli (ang. Special Intergovernmental Conference on the Status of Teachers) przyjęła Rekomendację dotyczącą statusu nauczycieli. Dokument opracowały wspólnie dwie organizacje: Międzynarodowa Organizacja Pracy, w skrócie MOP (ang. International Labour Organization, ILO), oraz UNESCO.
Rekomendacja obejmuje prawa i obowiązki nauczycieli oraz standardy ich przygotowania i doskonalenia zawodowego, rekrutacji, zatrudnienia i warunków nauczania.
Od 1994 roku rocznica tego dokumentu jest obchodzona jako Światowy Dzień Nauczyciela (ang. World Teachers' Day).
Co zaleca Rekomendacja z 1966 roku
Słowo „status” w Rekomendacji z 1966 r. ma precyzyjną definicję. Dokument wyjaśnia ją wprost: to zarówno uznanie społeczne roli nauczyciela, jak i warunki pracy, wynagrodzenie i korzyści materialne w porównaniu z innymi zawodami.
Rekomendacja obejmuje nauczycieli szkół publicznych i prywatnych do końca poziomu średniego, łącznie z edukacją zawodową i artystyczną. Uczelnie wyższe pozostały poza jej zakresem. Tę lukę uzupełniono w listopadzie 1997 roku osobną Rekomendacją dotyczącą statusu nauczycieli akademickich (ang. Recommendation concerning the Status of Higher-Education Teaching Personnel).
Preambuła stawia diagnozę wprost: świat ma za mało nauczycieli. Status zawodu powinien odpowiadać potrzebom edukacji, bo bez społecznego uznania dla nauczycielstwa trudno w pełni zrealizować cele kształcenia. Każde państwo powinno przeznaczyć na oświatę odpowiednią część dochodu narodowego.
Rekomendacja liczy 146 punktów i schodzi do konkretu codziennej pracy: jak uczyć i z jakich podręczników, ilu uczniów siedzi w klasie, ile godzin trwa dzień, jak wypada pensja i co dzieje się, gdy nauczycielka zachodzi w ciążę.
- Podręczniki i metody: nauczyciel powinien odgrywać istotną rolę w doborze podręczników i metod nauczania w ramach zatwierdzonych programów.
- Wielkość klasy: klasa powinna być na tyle mała, żeby nauczyciel mógł poświęcić uwagę każdemu uczniowi.
- Godziny pracy: liczbę godzin pracy dziennie i tygodniowo należy ustalać w konsultacji z organizacjami nauczycielskimi.
- Urlop szkoleniowy: nauczyciel powinien okresowo otrzymywać urlop szkoleniowy z pełnym lub częściowym wynagrodzeniem, a czas tego urlopu powinien wliczać się do stażu i emerytury.
Rekomendacja zaleca wprost zakaz rozwiązywania umów z powodu ciąży i urlopu macierzyńskiego. Nauczycielka po porodzie powinna mieć możliwość wzięcia do roku bezpłatnego urlopu bez utraty zatrudnienia, z zachowaniem wszystkich uprawnień pracowniczych.
Pensja nauczyciela powinna wypadać korzystnie na tle zawodów o podobnych kwalifikacjach. Dojście od najniższego do najwyższego szczebla skali płac nie powinno zajmować więcej niż 10–15 lat.
Dokument z 1966 r. podkreśla też rolę organizacji nauczycielskich. Wskazuje wprost, że powinny uczestniczyć w kształtowaniu polityki edukacyjnej.
Od UNESCO po Związek Nauczycielstwa Polskiego: kto prowadzi obchody
UNESCO prowadzi obchody Światowego Dnia Nauczyciela w partnerstwie (ang. co-convened) z trzema organizacjami:
- MOP (ang. ILO): współtwórczyni Rekomendacji z 1966 r.
- UNICEF: Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci.
- Education International: globalna federacja związków zawodowych nauczycieli.
Education International zrzesza organizacje nauczycielskie z całego świata, a wśród nich trzy polskie:
- Związek Nauczycielstwa Polskiego (ZNP), założony w 1905 roku, afiliowany również do Europejskiego Komitetu Związków Zawodowych Edukacji (ETUCE).
- Krajowa Sekcja Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność” (KSOiW).
- Krajowa Sekcja Nauki NSZZ „Solidarność” (KSN).
Polskie związki nauczycielskie należą do federacji, która współprowadzi światowe obchody.
14 października: Komisja Edukacji Narodowej i artykuł 74
Polski Dzień Edukacji Narodowej ma inną genezę. 14 października 1773 roku Sejm Rozbiorowy powołał Komisję Edukacji Narodowej na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1972 roku ustawa wprowadziła Dzień Nauczyciela na tę datę, a w 1982 roku zastąpił go Dzień Edukacji Narodowej.
Według PAP idea polskiego święta nauczycieli sięga 1957 roku: na Światowej Konferencji Nauczycielskiej w Warszawie zaproponowano wówczas, by 20 listopada stał się Międzynarodowym Dniem Karty Nauczyciela. Ostatecznie zwyciężyła rocznica powołania KEN. Nie tylko Polska wybrała własną datę: na Tajwanie święto nauczycieli wypada 28 września, w urodziny Konfucjusza, a w Czechach i na Słowacji 28 marca, w urodziny Jana Amosa Komeńskiego.
Art. 74 Karty Nauczyciela stanowi, że 14 października, w rocznicę utworzenia KEN, obchodzi się Dzień Edukacji Narodowej jako święto wszystkich pracowników oświaty. Ten dzień jest wolny od zajęć lekcyjnych. W Dzień Edukacji Narodowej lub w dniach blisko tej daty wręcza się krzyże zasługi, medale Komisji Edukacji Narodowej (najwyższe odznaczenie przyznawane przez ministra edukacji narodowej) i nagrody. Nadawane są też honorowe tytuły profesora oświaty.
Dwa święta, dwie daty: piątego października świat mówi o wsparciu dla nauczycieli, czternastego polskie szkoły świętują rocznicę Komisji Edukacji Narodowej.