Dzień Świątecznego Swetra – kicz, który pomaga i… szkodzi planecie

• Data obchodów: w UK wyznaczana przez Save the Children (od 2022 roku: czwartek w pierwszej połowie grudnia; w 2025: 11 grudnia)
• Organizator: Save the Children UK od 14 grudnia 2012 roku
• Zebrane fundusze: ponad £40 milionów od startu akcji, w samym 2024 roku £2,8 miliona
• Paradoks ekologiczny: 12 milionów swetrów kupowanych rocznie w UK, z czego 95% zawiera plastik
• Mikroplastik: swetry akrylowe uwalniają 730 tysięcy mikrowłókien na jedno pranie
• Jednorazowość: 2 na 5 swetrów noszone tylko raz w sezonie świątecznym
• Nowa era: od 2019 Save the Children promuje reuse, second hand i DIY zamiast kupowania nowych swetrów
• W Polsce: święto przyjęło się oddolnie od około 2016-2018, nazywane "Dzień Świątecznego Swetra" lub "Dzień Swetra Bożonarodzeniowego"

Renifery z czerwonymi nosami, migające światełka LED i choinki z cekinów – jeden dzień w grudniu, kiedy biurowy dress code idzie w odstawkę. Dzień Świątecznego Swetra to coroczne święto kiczu, które od 2012 roku zbiera miliony funtów na pomoc dzieciom w potrzebie. Akcję zainicjowała brytyjska organizacja Save the Children, a od tamtej pory uczestniczyło w niej ponad 25 milionów dzieci i nauczycieli oraz 17 milionów ludzi w miejscach pracy i w domach.

Ale za radosną fasadą kryje się poważny problem: 95% świątecznych swetrów zawiera plastik, a 12 milionów nowych egzemplarzy kupowanych co roku w Wielkiej Brytanii napędza kryzys fast fashion. Dwa na pięć swetrów są noszone zaledwie raz, by później wylądować w śmietniku. Organizatorzy dostrzegli ten paradoks i od 2019 roku promują odpowiedzialne obchody – reuse, second hand i DIY zamiast zakupów.

Czym jest Dzień Świątecznego Swetra?

Dzień Świątecznego Swetra (ang. Christmas Jumper Day) to coroczna akcja charytatywna organizowana przez Save the Children w UK. Tradycyjnie obchodzona była w drugi piątek grudnia (2012–2021), ale od 2022 roku data przesuwa się na czwartki w pierwszej połowie miesiąca. W Polsce funkcjonują dwie nazwy tego święta: "Dzień Świątecznego Swetra" – używana częściej przez szkoły, media (PAP) i samorządy – oraz "Dzień Swetra Bożonarodzeniowego", spotykana w kalendarzach świąt i wpisach blogowych. Obie nazwy odnoszą się do tego samego wydarzenia.

Koncept jest prosty: ludzie zakładają kiczowate swetry ozdobione reniferami, mikołajami, choinkami, śnieżynkami, elfami, pingwinami czy migającymi LED-ami i wpłacają dobrowolną darowiznę. W Wielkiej Brytanii sugerowana kwota to £2, w Polsce – dowolna wysokość lub brak wpłaty, jeśli rodzina nie może sobie na to pozwolić.

Święto obchodzone jest w szkołach, biurach i społecznościach lokalnych. W Wielkiej Brytanii i Irlandii ma charakter masowy, z oficjalnym wsparciem organizacji Save the Children. W Polsce rozprzestrzeniło się oddolnie – głównie przez media społecznościowe – od około 2016-2018 roku, bez jednego formalnego organizatora.

Charakter akcji łączy zabawę (łamanie dress code'u, konkursy na najbardziej szalony sweter), integrację (wspólny, kontrolowany kicz zbliża ludzi) i realną pomoc charytatywną dla dzieci w UK i na świecie.

Historia – od Londynu do polskich szkół

Save the Children UK uruchomiła Christmas Jumper Day 14 grudnia 2012 roku. Pomysł był pragmatyczny: potrzebowali prostego, wiralowego formatu zbiórkowego, który łatwo wdrożą szkoły i firmy. Świąteczny sweter okazał się strzałem w dziesiątkę.

Akcja szybko zyskała popularność. Wsparły ją brytyjskie celebrytki i celebryci: Holly Willoughby, Helen Mirren, Kate Moss, Mo Farah, a w najnowszych edycjach również szkocka aktorka Ashley Jensen (znana z serialu Shetland). Marki odzieżowe, takie jak Primark, zaczęły wypuszczać edycje limitowane swetrów, przekazując część przychodu na cele charytatywne.

Skala sukcesu jest imponująca. Od 2012 roku Save the Children zebrała ponad £40 milionów. W samym 2024 roku wpłynęło £2,8 miliona, co pozwoliło m.in. na:

W akcji wzięło udział ponad 25 milionów dzieci i nauczycieli oraz 17 milionów osób w miejscach pracy i w domach. To nie jest symboliczny gest – to konkretna pomoc, która zmienia życie dzieci dotkniętych konfliktami, głodem i skutkami kryzysu klimatycznego.

W Polsce Dzień Świątecznego Swetra przyjął się oddolnie, bez oficjalnego organizatora krajowego. Od około 2016-2018 zaczęły pojawiać się pierwsze wpisy w mediach społecznościowych i akcje w szkołach. Obecnie święto obchodzone jest głównie jako "dzień tematyczny" – uczniowie i nauczyciele zakładają świąteczne swetry, czasem organizowane są konkursy, ale zbiórka pieniędzy nie jest obowiązkowa. Część szkół i firm łączy obchody z lokalnymi celami charytatywnymi: WOŚP, Szlachetna Paczka, hospicja dziecięce.

Sweter, który pomaga dzieciom... i szkodzi planecie

W 2019 roku brytyjska organizacja ekologiczna Hubbub opublikowała raport, który obnażył ciemną stronę świątecznych swetrów. Liczby są alarmujące.

Co roku w Wielkiej Brytanii kupuje się około 12 milionów świątecznych swetrów. Hubbub przeanalizowała 108 swetrów z 11 popularnych sieci handlowych (Primark, George at Asda, Topshop/Topman) i odkryła, że 95% z nich to swetry wykonane całkowicie lub częściowo z tworzyw sztucznych. W składzie dominuje akryl: 75% swetrów go zawiera, a 44% to czysty akryl.

Problem nie kończy się na produkcji. Badania Plymouth University pokazały, że swetry akrylowe uwalniają podczas jednego prania około 730 tysięcy mikrowłókien – pięć razy więcej niż tkaniny polibawełniane i półtora raza więcej niż czysty poliester. Te mikrocząsteczki plastiku trafiają do oceanów, skąd przedostają się do łańcucha pokarmowego.

Do tego dochodzi kultura jednorazowości:

• 2 na 5 swetrów noszone są tylko raz w sezonie
• 1 na 3 dorosłych poniżej 35 lat kupuje nowy sweter każdego roku
• 65 milionów świątecznych swetrów zalega w brytyjskich szafach
• Wiele swetrów po sezonie ląduje w śmieciach, zamiast w charity shops – są zbyt niskiej jakości, by je przekazać

Fast fashion to poważne zagrożenie dla świata przyrody, a świąteczne swetry stały się jednym z symboli tego problemu. Akcja charytatywna paradoksalnie napędzała kryzys – prosty, wiralowy pomysł fundraisingowy stworzył rynek dla milionów tanich, plastikowych, jednorazowych ubrań.

Jak Save the Children walczy z plastikiem

Organizatorzy dostrzegli problem i od 2019 roku Save the Children zaczęła promować obchody "tak zielone jak to możliwe". Oficjalne przesłanie kampanii brzmi teraz: "Sweter jest na całe życie, nie tylko na święta."

Zalecenia organizacji są jasne:

• Załóż sweter, który już masz – nie kupuj nowego, jeśli w szafie czeka stary
• Kup używany – charity shops Save the Children i lumpeksy mają całe regały świątecznych swetrów w niskich cenach
• Przerób stary sweter – naszywki, ozdoby, tinsel, guziki, pompony – DIY to kreatywna zabawa
• Zorganizuj swap party – wymiana swetrów w szkole lub pracy, „śmieci jednej osoby to skarb drugiej"
• Unikaj kupowania nowych – szczególnie tanich, akrylowych egzemplarzy z fast fashion

W 2024 roku Save the Children nawiązała współpracę z Aardman Studios (twórcy Wallace i Gromit) – Shaun the Sheep został mianowany oficjalnym "Head of Wool" kampanii. To symboliczny gest promujący wełnę jako naturalną alternatywę dla plastiku.

Kampania "Make Christmas Jumper Day sustainable" to nie tylko PR – to realna zmiana podejścia. Materiały edukacyjne dla szkół zawierają teraz instrukcje warsztatów przeróbki ubrań, pomysły na upcycling i zachęty do noszenia swetrów przez cały rok, a nie tylko jeden dzień.

Jak obchodzić bez wykluczania nikogo?

W dobie kryzysu ekonomicznego nawet drobne wydatki mogą wykluczać rodziny o niskich dochodach. Save the Children i Child Poverty Action Group opracowały wytyczne, jak organizować Dzień Świątecznego Swetra z pełną inkluzywnością.

Porady dla szkół i firm:

• System darowizn rodzinnych – jedna wpłata na całą rodzinę, nie osobno za każde dziecko
• Dyskretne zbiórki – pudełko na wpłaty zamiast chodzenia z listą i sprawdzania, kto wpłacił
• JustGiving zamiast gotówki – rodzice mogą wpłacać anonimowo małe kwoty online
• Jasna komunikacja – £2 (lub inna kwota) to tylko sugestia, można wpłacić mniej lub wcale
• Zakaz bake sale i płatnych aktywności – unikaj sytuacji, w których dzieci muszą płacić, żeby wziąć udział
• Dużo wcześniejsze powiadomienie – daj rodzicom czas na zaplanowanie finansów
• Nagrody za kreatywność, nie nowość – punkty, cukierki lub pochwały dla dzieci, które przerobią stary sweter zamiast kupować nowy

Alternatywy dla swetra:

Nie każdy ma świąteczny sweter ani budżet na jego zakup. Rozwiązania:

• Ozdobienie szkolnego mundurka – papierowe choinki, klipsy z reniferami, które można zdjąć po lekcjach
• T-shirt zamiast swetra – tańsza opcja, można ozdobić markerami, naklejkami, brokatem
• Reverse Jumper Day – zbiórka niechcianych swetrów, które potem są dostępne dla wszystkich (nie tylko dla "potrzebujących", by uniknąć stygmatyzacji)
• Whole-school approach – uniwersalne rozwiązania dla wszystkich zamiast adresowania tylko dzieci z rodzin o niskich dochodach

Child Poverty Action Group podkreśla: pomocne są rozwiązania uniwersalne, które zmniejszają koszty dla wszystkich, nie tylko dla wybranych grup.

Dzień Świątecznego Swetra w Polsce

W Polsce święto rozprzestrzeniło się oddolnie i przyjęło nieco inną formę niż w Wielkiej Brytanii. Nie ma jednego organizatora krajowego ani masowej kampanii medialnej – to spontaniczna, lokalna inicjatywa szkół, przedszkoli i firm.

Funkcjonują dwie nazwy: "Dzień Świątecznego Swetra" (dominująca – używana przez PAP, samorządy, szkoły) oraz "Dzień Swetra Bożonarodzeniowego" (kalendarze świąt, blogi). Obie odnoszą się do tego samego wydarzenia. Obchody przypadają najczęściej w pierwszej lub drugiej połowie grudnia, często zbieżnie z datą brytyjską, ale bez oficjalnego umocowania. Niektóre szkoły wybierają inny dzień w zależności od kalendarza roku szkolnego.

Charakter obchodów to przeważnie "dzień tematyczny" – uczniowie i nauczyciele przychodzą w świątecznych swetrach, robią wspólne zdjęcia, organizują konkursy na najbardziej kreatywny strój. Zbiórka pieniędzy nie jest obowiązkowa.

Część szkół i firm łączy Dzień Świątecznego Swetra z lokalnymi celami charytatywnymi: zbiórki na WOŚP, Szlachetną Paczkę, lokalne hospicja dziecięce, kiermasze świąteczne, loterie fantowe.

Szkoła Podstawowa im. Leona Hempla w Skorczycach obchodzi święto pod hasłem „piątek może być wesoły". Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 4 w Wałbrzychu zorganizował dzień tematyczny z konkursem na sweter. W Sejmie RP odbyło się wydarzenie z udziałem liderów partii politycznych, którzy założyli swetry z charity shops Save the Children i wspólnie z dziećmi tworzyli dekoracje DIY.

W Polsce brak masowej kampanii medialnej i oficjalnego organizatora sprawia, że obchody mają charakter bardziej spontaniczny i lokalny. To zarazem zaleta (każda społeczność dostosowuje święto do swoich potrzeb) i ograniczenie (mniejsza skala fundraisingu na konkretny cel międzynarodowy).

Dlaczego kochamy świąteczny kicz?

Świąteczne swetry mają długą historię. W Stanach Zjednoczonych zaczęły zyskiwać popularność już w latach 40. XX wieku, ale prawdziwą sławę przyniosły im filmy i seriale lat 90. i 2000.: "Kevin sam w domu" i "Dziennik Bridget Jones", w którym Mark Darcy (Colin Firth) pojawia się w swetrze z nadrukiem renifera. Te produkcje sprawiły, że świąteczne swetry zawładnęły masową wyobraźnią i weszły do kanonu zimowej mody.

Ale dlaczego ludzie tak chętnie zakładają coś, co uznają za kiczowate? Wspólny, kontrolowany kicz obniża dystans społeczny. Dzień Świątecznego Swetra to moment, gdy normy estetyczne są zawieszone – śmieszny sweter jest nie tylko akceptowany, ale społecznie premiowany. W biurach, gdzie dress code bywa sztywny, taki dzień pozwala pokazać dystans do siebie i zbliżyć się do współpracowników. Badania psychologii ubioru sugerują, że takie działania budują więź grupową (tzw. enclothed bonding).

Dla dzieci to dzień, w którym można być dziwnym i świecącym – i to jest plus. Znika presja „ładnego wyglądu", pojawia się przestrzeń na kreatywność i śmiech.

Atmosfera świąt. Założenie świątecznego swetra to szybki sposób na poczucie klimatu Bożego Narodzenia. Renifery, choinki, śnieżynki – te symbole natychmiast przywołują ciepłe skojarzenia, nawet jeśli sweter sam w sobie jest obciachowy.

Podsumowanie

Dzień Świątecznego Swetra przeszedł ewolucję: od prostego fundraisingu (2012) przez boom konsumpcjonizmu (miliony tanich, plastikowych swetrów) po świadomy ruch łączący zabawę, pomoc i ekologię (od 2019). Save the Children zebrała ponad £40 milionów, które realnie zmieniają życie dzieci w UK i na świecie. Ale akcja nauczyła się też ważnej lekcji: pomoc nie musi generować śmieci.

Możemy obchodzić to święto odpowiedzialnie: reuse, swap, DIY, second hand – i wciąż świetnie się bawić oraz pomagać. W Polsce, gdzie tradycja przyjęła się oddolnie, warto ją podtrzymywać z myślą o inkluzywności (nie wykluczajmy rodzin o niskich dochodach) i środowisku (nie kupujmy nowych plastikowych swetrów).

Kicz, który nas łączy, może być siłą dobra – jeśli obchodzimy go mądrze.