- 4 lutego co roku obchodzony jest Światowy Dzień Walki z Rakiem (ang. World Cancer Day).
- Dzień wywodzi się z Karty Paryskiej przyjętej 4 lutego 2000 roku w Paryżu.
- Współczesną kampanię koordynuje UICC – Union for International Cancer Control.
- Celem dnia jest zwiększanie świadomości o raku oraz mobilizowanie do profilaktyki, wczesnego wykrywania, leczenia i opieki.
- Kampania UICC kładzie nacisk na opiekę skoncentrowaną na osobie: pacjent i jego indywidualne potrzeby, nie tylko choroba.
- Europejski Kodeks Walki z Rakiem w 5. edycji zawiera 14 zaleceń zmniejszających ryzyko nowotworów.
- W Polsce działają programy badań przesiewowych w kierunku raka piersi, szyjki macicy i jelita grubego.
- Nie mylić z Światowym Dniem Onkologii obchodzonym 4 października. To odrębna inicjatywa z inną genezą.
Choroby nowotworowe stanowią jedno z największych wyzwań zdrowia publicznego na świecie. 4 lutego co roku Światowy Dzień Walki z Rakiem, znany globalnie jako World Cancer Day, skupia uwagę na profilaktyce, wczesnym wykrywaniu, leczeniu i opiece nad osobami chorymi. To dzień, który łączy instytucje i systemy ochrony zdrowia na całym świecie.
Karta Paryska i rok 2000: skąd pochodzi 4 lutego
Korzenie Światowego Dnia Walki z Rakiem sięgają przełomu tysiącleci. 4 lutego 2000 roku w Paryżu, podczas Światowego Szczytu Walki z Rakiem dla Nowego Tysiąclecia (ang. World Summit Against Cancer for the New Millennium), przyjęto Kartę Paryską przeciw rakowi.
Artykuł X Karty wyznaczył 4 lutego jako coroczny dzień, który ma przypominać o celach dokumentu: badaniach, profilaktyce, leczeniu, jakości życia pacjentów i globalnej współpracy. Data nie jest przypadkowa: odnosi się bezpośrednio do dnia podpisania Karty.
Karta Paryska objęła szeroki zakres zobowiązań: od badań naukowych, przez dostęp do leczenia, po wsparcie pacjentów i edukację publiczną. Dziś współczesną kampanię Dnia koordynuje Union for International Cancer Control (UICC) przez oficjalny serwis worldcancerday.org.
Kampania UICC: opieka skoncentrowana na osobie
UICC traktuje World Cancer Day jako kampanię wieloletnią, a nie jednorazową datę w kalendarzu. Każdy cykl kampanii skupia się wokół innego przesłania, które ma przesunąć uwagę od świadomości do konkretnego działania.
Motywem kampanii jest hasło podkreślające, że rak nie definiuje człowieka. Każda osoba z doświadczeniem choroby nowotworowej ma unikalne potrzeby, emocje i warunki życia, których żaden protokół leczenia nie opisuje w całości. Ta perspektywa, określana jako opieka skoncentrowana na osobie (ang. people-centred cancer care), oznacza, że leczenie i wsparcie powinny uwzględniać całego człowieka, nie tylko diagnozę.
Zakres World Cancer Day jest szerszy niż sama profilaktyka. Kampania obejmuje dostęp do diagnostyki, jakość leczenia, prawa pacjenta, opiekę paliatywną i nierówności w dostępie do pomocy onkologicznej, zarówno między krajami, jak i wewnątrz systemów ochrony zdrowia.
Co realnie zmniejsza ryzyko zachorowania na raka
Według WHO około 38% nowotworów można zapobiegać przez unikanie znanych czynników ryzyka i wdrażanie strategii opartych na dowodach naukowych. WHO wskazuje też, że obciążenie chorobami nowotworowymi można zmniejszać przez wczesne wykrywanie oraz właściwe leczenie i opiekę.
Praktycznym narzędziem profilaktyki jest Europejski Kodeks Walki z Rakiem opracowany przez IARC i WHO wraz z partnerami europejskimi. Jego 5. edycja zawiera 14 zaleceń kierowanych zarówno do osób indywidualnych, jak (po raz pierwszy) do decydentów publicznych.
Zalecenia Kodeksu grupują się wokół kilku obszarów:
- Tytoń i dym tytoniowy: niepalenie i unikanie biernego palenia to jedno z najsilniejszych narzędzi profilaktyki nowotworowej
- Masa ciała, aktywność fizyczna i dieta: utrzymanie prawidłowej wagi, regularna aktywność i dieta bogata w warzywa i owoce, uboga w przetworzone mięso
- Alkohol: ograniczenie lub rezygnacja ze spożycia
- Promieniowanie UV: ochrona skóry przed nadmiernym nasłonecznieniem i unikanie solariów
- Czynniki środowiskowe i zawodowe: redukcja narażenia na substancje rakotwórcze i radon
- Karmienie piersią: jeśli możliwe, jako czynnik zmniejszający ryzyko raka piersi u matki
- Szczepienia: przeciw wirusowi HBV (rak wątroby) i HPV (rak szyjki macicy i inne)
- Badania przesiewowe: udział w zorganizowanych programach przesiewowych
Kodeks podkreśla, że nie każdemu nowotworowi można zapobiec. Nie każdy, kto zachorował, nie przestrzegał zaleceń. Ryzyko jest wieloczynnikowe.
Profilaktyka onkologiczna w Polsce
W Polsce z okazji Światowego Dnia Walki z Rakiem aktywne są instytucje publiczne: komunikaty sanepidu i WSSE, materiały Narodowego Portalu Onkologicznego (NPO/NIO) oraz działania NFZ i kampanii Planuję Długie Życie. Wokół 4 lutego odbywają się konsultacje onkologiczne, badania i akcje informacyjne.
Podstawą polskiego systemu profilaktyki są programy badań przesiewowych. Badania przesiewowe kierowane są do osób zdrowych: mają wykrywać zmiany lub chorobę przed pojawieniem się objawów, gdy możliwości leczenia są najszersze. Dostępne programy obejmują:
- mammografię: wczesne wykrywanie raka piersi
- cytologię lub test HPV HR: wykrywanie zmian przednowotworowych szyjki macicy
- kolonoskopię: wczesne wykrywanie raka jelita grubego
Zapisy na mammografię i cytologię są możliwe przez Internetowe Konto Pacjenta (IKP/mojeIKP). Aktualne kryteria programów (m.in. grupy wiekowe) dostępne są na Narodowym Portalu Onkologicznym i stronie NFZ.
Jeśli pojawiają się niepokojące objawy (zmiana na skórze, guzek, niewyjaśniona utrata wagi, przewlekły ból, zmiana rytmu wypróżnień), właściwym krokiem jest konsultacja lekarska, niezależnie od planowych badań przesiewowych.
Światowy Dzień Walki z Rakiem a inne dni onkologiczne
W polskim kalendarzu zdrowotnym funkcjonuje kilka dni związanych z onkologią. Warto odróżnić 4 lutego od 4 października, który bywa określany Światowym Dniem Onkologii. To odrębna inicjatywa, słabiej umocowana formalnie i głównie w polskim obiegu edukacyjnym.
World Cancer Day z 4 lutego ma mocniejszą genezę: Kartę Paryską z 2000 roku, koordynację UICC i oficjalny globalny charakter kampanii. To główny, globalny dzień walki z rakiem.