Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego

• 27 października to Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego – ustanowiony przez UNESCO w 2005, obchodzony od 2006

• Data upamiętnia Rekomendację UNESCO z 1980 roku – pierwszy dokument uznający znaczenie filmów i nagrań telewizyjnych

• Dziedzictwo audiowizualne jest wyjątkowo kruche – zagrażają mu degradacja, przestarzałość formatów i celowe niszczenie

• Sześć celów wyznacza kierunek działań – od świadomości publicznej po pomoc archiwom w krajach rozwijających się

• UNESCO działa jako katalizator, nie organizator – lokalne instytucje prowadzą obchody przy minimalnym wsparciu centralnym

• Nagrania to okno na świat poprzez pokolenia – unikalne świadectwo różnorodności kulturowej społeczności

• CCAAA koordynuje globalne obchody – rada zrzesza dziewięć międzynarodowych organizacji archiwów audiowizualnych

27 października to Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. UNESCO ustanowiło to święto w 2005 roku, a pierwsze obchody odbyły się rok później. Data nie jest przypadkowa – upamiętnia przyjęcie przez UNESCO w 1980 roku przełomowej rekomendacji o zachowaniu obrazu ruchomego.

Była to pierwsza międzynarodowa umowa uznająca kulturowe i historyczne znaczenie filmów i nagrań telewizyjnych. Ćwierć wieku później świat potrzebował czegoś więcej – nie tylko dokumentu, ale corocznego święta przypominającego o kruchości naszego audiowizualnego dziedzictwa.

Okno na świat poprzez pokolenia

Dziedzictwo audiowizualne obejmuje filmy, nagrania dźwiękowe oraz materiały telewizyjne i radiowe. Definicja techniczna nie oddaje jednak prawdziwej wartości tych zbiorów.

Materiały audiowizualne są oknem na świat, które otwiera się przed nami bez względu na czas i miejsce. Opowiadają historie o życiu i kulturach ludzi z całego globu. Stanowią potwierdzenie naszej wspólnej pamięci i cenne źródło wiedzy.

Odzwierciedlają różnorodność kulturową, społeczną i językową społeczności w sposób, którego nie oddaje żaden inny dokument. To jedyne świadectwa rozwoju gospodarczego, politycznego i społecznego, które pokazują, a nie tylko opisują przeszłość.

Słyszymy głos przywódcy z lat czterdziestych. Widzimy tłumy na ulicach historycznego miasta. Nie tylko poznajemy fakty – przenosimy się w tamten czas, rozumiemy emocje, atmosferę, ducha epoki.

Nagrania ukazują pomysłowość ludzkiego ducha i wyobraźnię. Pokazują spektakularne lekcje płynące z różnorodności kultur, które inspirują i pobudzają kreatywność. W dzisiejszym świecie, rozdartym podziałami i zmagającym się z konfliktami, obrazy ruchome i nagrania dźwiękowe stają się narzędziami łączenia przeciwieństw.

Przynoszą empatię, współczucie i zachętę do zrozumienia. Pomagają nam rozwijać się i pojmować świat, który wszyscy dzielimy.

Kruchość bezcennego dziedzictwa

To najbardziej wartościowe dziedzictwo jest jednocześnie najsłabsze. Nagrania audiowizualne są niezwykle podatne na zniszczenie. Zagrażają im cztery główne czynniki: zaniedbanie, naturalna degradacja, przestarzałość technologiczna oraz celowe niszczenie.

Taśmy filmowe ulegają chemicznemu rozkładowi. Magnetyczne nośniki tracą dane. Kolejne formaty cyfrowe stają się nieczytelne, gdy przestaje istnieć sprzęt zdolny je odtworzyć.

Ta szczególna kruchość wymaga nadzwyczajnej uwagi dla zapewnienia długoterminowego bezpieczeństwa zbiorów. Potrzebne są zdecydowane kroki, by zagwarantować zachowanie często unikalnych świadectw dla przyszłych pokoleń.

Bez działania ryzykujemy utratę bezcennych dokumentów rozwoju gospodarczego, politycznego i społecznego. To źródło wiedzy, które nigdy nie zostanie odtworzone.

Problem ma wymiar globalny. Szczególnie dotkliwy jest jednak w krajach rozwijających się. Tam archiwa często nie mają środków na odpowiednie warunki przechowywania, nie mówiąc o kosztownych procesach digitalizacji i migracji danych. W tych regionach ginięcie dziedzictwa postępuje najszybciej, zabierając ze sobą niepowtarzalne świadectwa kultur i historii lokalnych.

Od rekomendacji do globalnej celebracji

27 października 1980 roku Konferencja Generalna UNESCO przyjęła rekomendację dotyczącą ochrony i zachowania obrazu ruchomego. Był to pierwszy międzynarodowy dokument proklamujący kulturowe i historyczne znaczenie filmów i nagrań telewizyjnych.

Rekomendacja wzywała do podjęcia zdecydowanych kroków zapewniających ochronę tego dziedzictwa. Stanowiła przełom w międzynarodowym podejściu do wartości materiałów audiowizualnych.

Ćwierć wieku później, w 2005 roku, 33. sesja Konferencji Generalnej UNESCO przyjęła rezolucję proklamującą 27 października jako Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego. Data upamiętniała przyjęcie pionierskiej rekomendacji z 1980 roku.

UNESCO uznało, że mimo postępów w świadomości znaczenia dziedzictwa, potrzebne są jeszcze większe wysiłki. Nagrania audiowizualne wymagają szczególnej uwagi dla swojego długoterminowego przetrwania.

Przed uruchomieniem inicjatywy w latach 2005-2006 przeprowadzono szerokie konsultacje z zainteresowanymi stronami. UNESCO zaangażowało archiwa audiowizualne zrzeszone w CCAAA, świat archiwistyki, nadawców telewizyjnych i radiowych, organizacje filmowe oraz stowarzyszenia kulturalne i artystów. Ta szeroka koalicja miała zapewnić, że święto będzie rzeczywiście służyć celom, dla których je powołano.

Kluczową decyzją strategiczną był wybór modelu działania. UNESCO mogło zostać głównym organizatorem wszystkich inicjatyw – ale wymagałoby to ogromnych środków.

Wybrano przemyślaną alternatywę: UNESCO jako katalizator i sponsor, a nie główny organizator. Organizacja ustala ogólne wytyczne, tworzy symbolikę święta i wykorzystuje swoją sieć do rozpowszechniania informacji. Faktyczne prowadzenie kalendarza obchodów i pracę koordynacyjną przekazano wyznaczonym organizacjom.

Ten model okazał się niezwykle skuteczny. Pozwolił na globalne obchody przy ograniczonych środkach, przekładając inicjatywę na lokalne instytucje i społeczności.

Pierwsze obchody odbyły się w 2006 roku. Od tamtej pory co roku 27 października archiwa z całego świata łączą się we wspólnej celebracji. Święto nie tylko podkreśla kruchość dziedzictwa audiowizualnego, ale przede wszystkim świętuje często niedocenianą pracę instytucji, które je chronią.

Sześć celów, jedna misja

Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego opiera się na przemyślanej strategii i jasno określonych celach. Dokument założycielski wymienia sześć głównych kierunków działania, które razem tworzą kompleksową odpowiedź na wyzwania stojące przed ochroną dziedzictwa audiowizualnego.

Trzeci cel – dostępność – ma szczególne znaczenie. Fizyczna ochrona materiałów to konieczność, ale nie koniec drogi. Archiwa nie są zamkniętymi skarbcami. Ich misją jest udostępnianie zbiorów badaczom, twórcom, nauczycielom i wszystkim zainteresowanym. Zachowanie bez dostępu to zachowanie tylko w połowie – materiały naprawdę żyją dopiero wtedy, gdy ludzie mogą je zobaczyć, usłyszeć i z nich korzystać.

Te sześć celów ma prowadzić do długoterminowych rezultatów. Chodzi o zrozumienie znaczenia dziedzictwa na wszystkich poziomach – od indywidualnego po globalny. O lepszy klimat dla finansowania archiwów i przyjazną legislację. O wzmocnioną międzynarodową współpracę w szkoleniu, zachowaniu i wymianie wiedzy.

Filozofia działania łączy alarmowanie o zagrożeniach z celebracją pracy archiwów. Oddaje hołd zawodowym archiwistom i instytucjom, które pomagają chronić dziedzictwo dla przyszłych pokoleń mimo licznych trudności.

Globalna sieć pamięci

W centrum międzynarodowej sieci obchodów Światowego Dnia stoi Co-ordinating Council of Audiovisual Archives Associations (CCAAA) – Rada Koordynacyjna Stowarzyszeń Archiwów Audiowizualnych. To główny partner UNESCO w tej inicjatywie.

CCAAA zrzesza dziewięć międzynarodowych organizacji: archiwa filmowe (FIAF), archiwa telewizyjne (FIAT-IFTA), archiwa dźwiękowe (IASA), archiwa państwowe (ICA), biblioteki (IFLA) oraz organizacje z Ameryki (AMIA, ARSC), Europy (FOCAL International) i Azji Południowo-Wschodniej (SEAPAVAA). Ta różnorodność zapewnia prawdziwie globalny zasięg inicjatywy.

Model współpracy między UNESCO a CCAAA jest kluczem do sukcesu. UNESCO ustala ogólne wytyczne i tworzy symbolikę święta. Logo może być wykorzystywane przez organizatorów na całym świecie do celów promocyjnych. Organizacja działa też jako platforma wymiany informacji.

UNESCO może wybierać coroczne tematy przewodnie, które nadają kierunek obchodom. Koordynację działań i prowadzenie kalendarza wydarzeń przekazano jednak CCAAA i lokalnym koordynatorom.

Co roku 27 października archiwa z całego świata łączą się w globalnej celebracji. Różnorodność działań jest ogromna i dostosowana do lokalnych możliwości oraz potrzeb.

Organizowane są projekcje zrestaurowanych filmów, które pokazują owoce żmudnej pracy konserwatorów. Archiwa otwierają drzwi dla zwiedzających, organizując wystawy i ekspozycje swoich zbiorów. Odbywają się konferencje naukowe i warsztaty edukacyjne dzielące się najlepszymi praktykami w zakresie zachowania i digitalizacji.

Coraz częściej wykorzystywane są możliwości cyfrowe. Platformy internetowe udostępniają zbiory szerokiej publiczności bez ograniczeń geograficznych.

W obchodach uczestniczą archiwa państwowe i prywatne, muzea, biblioteki, instytucje edukacyjne oraz nadawcy telewizyjni i radiowi. Każda instytucja może organizować własne obchody dostosowane do lokalnego kontekstu – od skromnego pokazu jednego filmu po wielodniowe festiwale.

Ta elastyczność sprawia, że święto żyje na wszystkich kontynentach. Angażuje zarówno bogate archiwa narodowe w rozwiniętych krajach, jak i małe inicjatywy społeczne w regionach, gdzie każdy uratowany metr taśmy filmowej to triumf.

Most między przeszłością a przyszłością

Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego nie jest tylko retrospektywą. Jego prawdziwa wartość leży w tym, że buduje most między przeszłością a przyszłością.

Zachowanie dziedzictwa to dar dla przyszłych pokoleń. Chronimy te materiały nie tylko dla nas, ale przede wszystkim dla tych, którzy nadejdą – dla naszych dzieci, wnuków i prawnuków. Oni będą mogli zobaczyć i usłyszeć świat swoich przodków.

Dziedzictwo audiowizualne pomaga nam rozwijać się i pojmować świat, który wszyscy dzielimy. W czasach, gdy tak łatwo o izolację i podziały, nagrania pokazujące różnorodność kultur stają się narzędziem wzajemnego zrozumienia.

Są źródłem empatii i współczucia. Przypominają o tym, co nas łączy mimo różnic. Odzwierciedlają kulturową, społeczną i językową różnorodność naszych społeczności – bogactwo, które warto zachować i celebrować.

Za tym wszystkim stoją profesjonalni archiwiści i instytucje zajmujące się zachowaniem dziedzictwa – ludzie, którzy często pracują w cieniu, bez rozgłosu, często przy ograniczonych środkach. To oni codziennie walczą z degradacją materiałów, migrują dane z przestarzałych formatów, katalogują zbiory, zabezpieczają je przed zniszczeniem. To oni otwierają archiwa dla zwiedzających, digitalizują kolekcje, tworzą platformy dostępu.

Ich praca bywa niedoceniana, a przecież to właśnie oni chronią pamięć ludzkości dla przyszłych pokoleń. Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego to także hołd dla tych profesjonalistów – dla ich wiedzy, pasji i wytrwałości w misji ratowania dziedzictwa mimo wszystkich przeciwności.

Konserwacja dziedzictwa i zapewnienie jego dostępności dla społeczeństwa oraz przyszłych pokoleń to żywotny cel zarówno dla instytucji pamięci, jak i dla szerokiej publiczności. To nie jest zadanie wyłącznie dla profesjonalnych archiwistów. Każdy może być częścią tego ruchu na rzecz zachowania.

Można przekazywać archiwom rodzinne nagrania. Wspierać finansowo projekty digitalizacji. Po prostu interesować się i korzystać ze zbiorów. Wszystkie te działania przyczyniają się do ochrony wspólnego dziedzictwa.

Ważne jest, by pamiętać, że zachowanie to nie tylko fizyczna ochrona materiałów w kontrolowanych warunkach. Prawdziwe zachowanie oznacza aktywne okno na świat, nie zamkniętą szafę w podziemiach archiwum.

Dostępność jest równie kluczowa jak sama konserwacja. Dopiero gdy materiały są dostępne dla badaczy, twórców, nauczycieli i zwykłych ludzi ciekawych przeszłości, dziedzictwo naprawdę żyje i spełnia swoją rolę.

Każdego roku 27 października świat przypomina sobie o tej misji. To dzień, gdy archiwa otwierają swoje skarby. Gdy media mówią o znaczeniu zachowania. Gdy zwykli ludzie odkrywają fascynujące świadectwa przeszłości.

To dzień celebracji wspólnej pamięci ludzkości – pamięci, która czeka na odkrycie przez kolejne pokolenia.