Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady

• 14 czerwca: data stała, w rocznicę pierwszego masowego transportu polskich więźniów do KL Auschwitz w 1940 roku
• 728 więźniów przybyło tym transportem; otrzymali numery 31–758
• Byli wśród nich: olimpijczyk Bronisław Czech, osiemnastolatek Kazimierz Albin i dziesiątki studentów próbujących przedostać się do Francji, by walczyć
• 325 z 728 przeżyło wojnę; 292 zginęło; los 111 pozostaje nieznany
• Kazimierz Albin: ostatni żyjący uczestnik transportu, zmarł w 2019 roku
• Sejm RP ustanowił dzień pamięci uchwałą z 2006 roku; w 2015 roku zmienił nazwę, dodając słowa „niemieckie nazistowskie”
• 14 czerwca to polski dzień pamięci; 27 stycznia – Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu – ma odrębną podstawę i datę

Każdego 14 czerwca Polska upamiętnia ofiary niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych i obozów zagłady. Tego dnia w 1940 roku z Tarnowa odjechał pociąg z 728 polskimi więźniami, którzy jako pierwsi trafili do KL Auschwitz. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił dzień pamięci uchwałą w 2006 roku, nadając mu w 2015 roku obecną, precyzyjną nazwę.

Kim byli więźniowie pierwszego transportu

Większość z 728 mężczyzn miała 18–20 lat. Byli wśród nich uczniowie gimnazjów i studenci z okolic Nowego Targu, Zakopanego, Nowego Sącza, Krynicy i Sanoka – aresztowani jesienią 1939 roku i wiosną 1940, gdy próbowali nielegalnie przekroczyć granicę ze Słowacją, żeby przez Węgry dotrzeć do Francji i wstąpić do armii gen. Władysława Sikorskiego. Niemcy określali tę grupę „turystami” lub „granicznikami”.

Wśród nich jechał Bronisław Czech, wybitny narciarz, taternik i trzykrotny olimpijczyk, jeden z organizatorów siatek przerzutu. Był też Kazimierz Albin (numer 118), który miał niespełna 18 lat, i jego brat Mieczysław, zatrzymani w Muszynie po dwóch próbach przekroczenia granicy. Jechał Jerzy Bielecki, aresztowany w Dąbrowie koło Nowego Sącza. I Stanisław Ryniak z Jarosławia, działacz konspiracyjny.

W transporcie jechali też oficerowie Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i osoby aresztowane w łapankach ulicznych. Część schwytano w ramach akcji AB, operacji wymierzonej przez Niemców w polską inteligencję: nauczycieli, prawników i urzędników kolportujących nielegalne ulotki i prasę. Wśród 728 była też mała grupa polskich Żydów.

Z Tarnowa do Auschwitz – 14 czerwca 1940

Więźniowie trafiali z mniejszych aresztów – z Zakopanego, Nowego Targu, Nowego Sącza, Rzeszowa, Jarosławia, Przemyśla i Sanoka – do przepełnionego więzienia tarnowskiego. Podczas przesłuchań stosowano bicie i tortury; w celach panował głód i wszy. Mimo zakazu pisania listów, więźniowie wyrzucali przez okna „grypsy” zbierane nocą przez tarnowian i przesyłane pod podane adresy. Tą drogą rodziny dowiadywały się, gdzie są ich bliscy.

13 czerwca wieczorem opróżniono wszystkie cele. Odprowadzeni do miejskiej łaźni do kąpieli i dezynfekcji, spędzili tam noc. Nazajutrz o świcie stuosobowe kolumny przeszły pustymi ulicami Tarnowa na dworzec. Stłoczeni w przedziałach pociągu osobowego, pilnowani przez strażników z korytarzy, ruszyli na zachód. Na przystanku w Krakowie przez dworcowe megafony usłyszeli o upadku Paryża. Po kilku godzinach dotarli do stacji Oświęcim.

Na miejscu przeprowadzono rejestrację: każdy dostał numer obozowy. Numery 31–758 przypadły więźniom z Tarnowa. Numery 1–30 otrzymali niemieccy kryminaliści przywiezieni 20 maja 1940 z KL Sachsenhausen. Data 14 czerwca 1940 jest uznawana za datę założenia obozu Auschwitz.

Co stało się z 728 więźniami

Od 15 czerwca trwała kwarantanna – wielogodzinne ćwiczenia fizyczne zwane przez strażników „sportem”: padnij–powstań, skoki w przysiadzie, tarzanie się po żwirze. Więźniowie szybko słabli; omdlałych polewano wodą i odciągano na bok. Na początku lipca 1940 roku przeniesiono ich do bloków właściwego obozu. Zaczęła się ciężka praca w komandach, głód, choroby i wyniszczenie; wielu zamordowano bezpośrednio.

Na podstawie fragmentarycznie zachowanych akt obozowych ustalono następujące losy 728 więźniów:

• 325 osób przeżyło wojnę (w tym ponad 70 zwolnionych z obozu w czasie jego istnienia)
• Co najmniej 227 zginęło w Auschwitz
• Co najmniej 266 przeniesiono do innych obozów koncentracyjnych; 61 zginęło tam, w tym kilkudziesięciu 3 maja 1945 roku – „u progu wolności” – podczas ewakuacji obozu Neuengamme na zbombardowanych przez alianckie lotnictwo statkach w Zatoce Lubeckiej
• Los 111 więźniów pozostaje nieznany

Kazimierz Albin, który wjechał do obozu jako numer 118 z 18 latami na karku, przeżył wojnę. Był ostatnim żyjącym uczestnikiem pierwszego transportu. Zmarł w 2019 roku.

Sejm RP ustanowił dzień pamięci i zmienił jego nazwę

Uchwała Sejmu z 8 czerwca 2006 roku, podjęta w 66. rocznicę pierwszego transportu, formalnie ustanowiła Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych obchodzony 14 czerwca. Dzień pamięci ma charakter narodowy i opiera się na uchwale Sejmu RP.

Uchwała Sejmu z 12 czerwca 2015 roku zmieniła nazwę na obecną: Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady. Zmiana dotyczyła wyłącznie nazwy. Dookreślenie „niemieckie nazistowskie” precyzuje sprawstwo: obozy zostały założone, zorganizowane i prowadzone przez nazistowskie Niemcy, i to sprawstwo jest wprost zawarte w oficjalnej nazwie dnia pamięci.

Jak Polska upamiętnia każdego 14 czerwca

Główna uroczystość odbywa się w Muzeum Więzienia Pawiak w Warszawie, przez które w czasie II wojny światowej przeszły dziesiątki tysięcy więźniów, wielu z nich trafiało potem do obozów. Organizatorem jest Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (UdsKiOR) wspólnie z Polskim Stowarzyszeniem byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych. Przed ceremonią składane są wieńce przy Mauzoleum Ofiar Obozów Koncentracyjnych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Stoimy dziś w miejscu, które pamięta ból, strach, bezsilność, ale także nadzieje, siłę ducha.

– minister Lech Parell, Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Pawiak, 14 czerwca 2025

Upamiętnienie obejmuje też uroczystości w KL Auschwitz i w miejscach pamięci w całej Polsce: przy pomnikach, w szkołach i w instytucjach samorządowych.

14 czerwca a 27 stycznia – dwa osobne dni pamięci

14 czerwca i 27 stycznia to dwa odrębne dni upamiętnienia z różną podstawą prawną i różnym zakresem.

Polski dzień 14 czerwca jest zakorzeniony w historii konkretnego transportu z Tarnowa. Dzień ONZ 27 stycznia obejmuje szerzej Holokaust i ma charakter globalny. Oba mają odrębne ramy prawne i inne historyczne uzasadnienie dla wybranej daty.