Łucja to jedno z najstarszych imion w polskiej tradycji — poświadczone w dokumentach już w 1208 roku, najpierw w formie Łucyja, a później Łucza i Luca (1431). Wywodzi się od łacińskiego słowa lux (światło) i oznacza dosłownie „urodzoną o brzasku dnia". Jest żeńskim odpowiednikiem męskiego imienia Łucjusz (Lucius), jednego z najstarszych rzymskich praenomina — imion właściwych, nadawanych w starożytnym Rzymie.
Łucja czy Lucja?
W polskich dokumentach funkcjonują dwie pisownie tego imienia: Łucja (z „ł") i Lucja (z „l"). To nie są dwa osobne imiona — to warianty ortograficzne jednego i tego samego imienia, wynikające z historii polskiej fonetyki. Gdy w średniowieczu łacińskie imiona zaczynające się na „L" adaptowano do polszczyzny, początkowe „l" regularnie przekształcano w „ł" — stąd łacińska Lucia stała się polską Łucją. Forma Lucja to zapis bliższy łacińskiemu oryginałowi, który przetrwał równolegle.
Dzisiaj zdecydowanie dominuje forma z „ł": w rejestrze PESEL imię Łucja nosi ponad 50 600 żyjących Polek, podczas gdy Lucja — nieco ponad 2 700. Obie formy mają tych samych świętych patronów i te same daty imienin. Jeśli nosisz imię Lucja, Twoja patronka to ta sama święta Łucja z Syrakuz, a Twoje imieniny wypadają w tych samych terminach.
Patronka — święta Łucja z Syrakuz
Najsłynniejszą patronką tego imienia jest święta Łucja z Syrakuz (ok. 283–304) — dziewica i męczennica wczesnochrześcijańska. Według tradycji złożyła ślub czystości, rozdała majątek ubogim i poniosła śmierć męczeńską podczas prześladowań za cesarza Dioklecjana. Jej kult rozwijał się niezwykle intensywnie — Grzegorz Wielki wprowadził jej imię do kanonu Mszy Rzymskiej, a Dante umieścił ją w najwyższych rejonach swojego Raju (Pieśń 32, 136) i modlił się do niej zarówno w chwilach słabnącego wzroku, jak i wewnętrznego zamętu.
Święta Łucja jest patronką niewidomych i osób z chorobami oczu, a także krawców, rolników i szwaczek. Jej wspomnienie liturgiczne przypada na 13 grudnia i jest najszerzej obchodzoną datą imienin Łucji. W Szwecji tego dnia dziewczęta w białych szatach i z wieńcami ze świec na głowach prowadzą uroczyste korowody — tradycja ta jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zwyczajów skandynawskich.
Przysłowia i tradycje ludowe
Dzień świętej Łucji (13 XII) zajmuje szczególne miejsce w polskiej tradycji ludowej i wiąże się z licznymi przysłowiami:
- Święta Łucja dnia przyrzuca — od dnia św. Łucji dzień zaczyna się wydłużać.
- Na świętą Łucję noc się z dniem tłuce — noc i dzień „walczą" o przewagę.
- Święta Łucja głosi, jaką pogodę styczeń przynosi — w tradycji ludowej każdy dzień od 13 do 25 grudnia odpowiadał jednemu miesiącowi nadchodzącego roku i służył do wróżenia pogody.
Te przysłowia mogą dziś budzić zdziwienie — skoro przesilenie zimowe wypada ok. 21–22 grudnia, to dlaczego „dnia przyrzuca" już 13 grudnia? Wyjaśnienie jest proste: przysłowia te powstały jeszcze przed reformą kalendarza gregoriańskiego w 1582 roku. W starym kalendarzu juliańskim 13 grudnia wypadał ok. 10 dni później niż dziś, a więc dokładnie w okolicy przesilenia zimowego — najkrótszego dnia w roku. Po reformie data wspomnienia św. Łucji została na swoim miejscu, ale przesilenie „odjechało" na 21–22 grudnia. Przysłowia przetrwały zmianę kalendarza.